728x90 AdSpace

Hot
Menu
Zon-ol na Donate

Latest News

TEDIM KAM KI ZA NA LAI. MAT KHA 1920. (The Chin Hills News).

TEDIM KAM KI ZA NA LAI
MAT KHA 1920
The Chin Hills News
Bu 1                                                                      Shil Shim Na 6.


KAM KI ZA NA
Zanuaji kha shung Bamaw khua lam a, Shian gam le Sente gam ki kal mihing pa khat in uk pa shuak nuam hi. Mi gi lo te tampi a’khawm hi. Mang kang te ka shuam ding hi, a ci u hi. A hi hang in Soza in tua shuam na thu a the khawl hi. Tua hi ciang in Soza gal kap te tampi a’khawm hi. Gal te a kam tampi a ne hang in a a hi na a tawm a hi hi. Soza shuam ding a ki do  ciang in 64 a pai a dang khempeu a ngak u hi. Note na jo le kong shuak ding hi, a ci u hi. Mi 65 bek a awm man ina ta khat ma a lel a a tai u hi. Gal do na a tawp hi.

            Amelikan khua lai bu khat a juak a man 300,000 a nga hi. A bang ding hiam i ci le tua lai bu tang lai a ki bawl a tua ki bang khat a awm nawn ke a man pha hi. Lai Shiang Tho ki bawl masa bel lo ngal tua lai bu le tung a man pha bel hi.


            Kum nga shung pan Tezang khua shunga Tapidaw shuak a awm ke. A hi hang in tu kum in ni a shuak thak hi. Tezang khua taw ki nai Ai Ngia khua in khat Tapidaw shuak thak a awm hi.

            Khalkha sang mang nu a nu a ci na pha ma ma a hi ciang in ama khua a cia hi. A nu in a shi ding hiam a nung ding hiam ki the nai ke. Sang mang pa in to nu Gun Khawm khua dawng in a kha hi.

            Tu kum a Mandali khua Kawl Ki Kawp Na Lian a ki kawi ding hi. An vak ding, ki khawp na buk lam ding a’ki pan in a man khempeu dangka 10,000 a be ding hi. Mandali pawl pi in Khawm Tung Tapidaw te kianga dangka 200 hong hu in, hong ngen jo hi.

            Disemba kha lai tak Shia Cia le San Lung in Thang Thang uk shunga kual a’jin u hi. Mihing kim khat te in Pashian thu a de a kim khat te in a de ke hi. Tua uk shunga Tapidaw te a tawm bek a awm hi. Tua nung ciang in Shia Lun le San Ling in Jokhua uk shunga kual a jin u hi. Mi tawm bek Pashian thu a za nuam hi.
_____________________


HAWNG NAI KHUA.
            Kote in Tawn Zawng khua pan a kum 1916 a pai la awm hi. 1917 pai la awm hi. 1917 Pibuaji kha ni 15 ni in Hawng Nai khua ka sat u hi. Tua lai tak in in 25 ka pha u hi. Kum 1916,1917,1918,1919 shung a mihing a neu a lian 31 a shi hi. Tu in in 30 val ka pha u hi. In sawm thum laka Lawki in ni awm hi. Kawl mi in 2 awm hi.

            Tua ciang in ngeina ni ka vai hawm u hi.Jo mi Lawki te in mo a ki la ciang in man pi, man tang, tha man, kan man, pu man, min man, ta nu man, hi bang in pawl sagi kipia ngei na hi. Tu in Hong Nai khua shunga tapidaw mo la te in man pi lo ngal a dang ki pia lo ki ngen lo ding hi hang man pi na ngawn a tam pen dangka sawm li bek ki pia ding hi hang, ci in lung shim ki tuak in thu ki ciam hi.

            Tua ciang in Tapidaw i hi man in Hong Nai khua shunga thu shia awm a a ki tawng a ki sel awm le jum a ki khen lo ding a Tapidaw ngei na bang in Shia te le u pa te khen bang a vai hawm bang a man hi hang ci’n mi khempeu lung shim ki tuak in thu ki ciam na lai a’at u hi.

            Hi thu ki za na lai a shim khempeu in a tung a kote thu ki ciam na le Hong Nai khua a kip na ding a ka ci ka lu a dam na ding in thu na nget sak sak un.
            Tu kum Kawl te khua a gua a ju lo man in an hau lo u hi. Bu seng khat dangka pek khat man hi. Tu nung ciang a man tam sem sem ding hi. No taw zong Pashian awm khawm tawn tung ta hen.
Tun En
__________________________

KHI SHUANG TAW KI MAWL NA THU.
            Ni dang lai khat ve in mihing khat in ama ne sa a’ shum awm khempeu a vekpi in a juak khit ciang in a nga khempeu dangka taw a man pha ma ma khi shuang hawi khat a le a tua taw shum hek ding in tembaw a tuang a a dang uk shung a kual a jin hi. Tui lian pi shunga tembaw tunga a tuang lai tak in tembaw ge a ding a ama puak khi shuang man pha pum khat a ip shung pan a la khia khit ciang van lam a lawn a mawl hi, Tembaw tung a tuang mi hawn pi te in tua mi pawl ki mawl na a en tek up hi. Nai langa ki mawl khit ciang in tembaw a tuang mihing te laka mihing khat in tua pa kianga a pai a: Mihing pa aw, nang in bang taw mawl na hi hiam, ci in a dawng hi. Tua mi pa in: Khi shuang hawi taw ka ki mawl hi, a’ci hi.

            A man pha khi shuang a hi hiam, ci a dawt khit ciang in: A hi hi, tampi a man pha hi, a ci hi. Hi le tunga kema ka ne sa shum te khempeu in hi shuang hawi pum khat shunga a awm khin hi. Ka ne sa shum te ka juak khit ciang in hi khi shuang man pha ka le hi. Hi za tak a man pha hi shuang taw bang hang in tembaw ge a pai in na mawl hiam. Tui shung a khia ding hi lo hiam, ci in tembaw a tuang mi khat in a dawt le tua mi pa in: Ka lung hi maw ke hi. Tu in ke in nai lang mawl jo a hi lo hiam, a’ci hi. Tembaw tunga a tuang mi pa khat in: Mi pa aw,  tu in khawl in mawl nawn kei in. Nang na khi shuang hawi in hi bang in ki mawl lecin a man tak pi na zang ding hi, a ci le tua pa in tua thu a ngai lo tham lo in a maw sak hi.
            A sawt lo in van tung lam a ama khi shuang a lawn le ama taw ki gam la lua a ama khut in hakat a mat hang in a lap ke a tui lianpi shung a khia hi. Ama in tua hi khi shuang a man tampi a it a nakpi in a kap hi. Mang jo, mang jo, mang jo, mang jo hi. Hi le tung a hi ka khi shuang man pha a mang jo hi, a kap kawm in tua thu a’gen hi.

            Hi mihing pa khat thu i ngai shut ciang in Topa Pashian gam khang ki zawm tawn tung a nga ding tui lian pi taw ki bang hi. Tu lai tak a na awm na le tung in tembaw taw ki bang hi. Note na Kha Shiang Tho in tua man pha khi shuang pum khat taw ki bang hi. Topa Pashian-Tapa Jeshu in note na Kha Shiang Tho a’it man in shing lam te tunga shi na a thuak hi. Hi za tak hong it na in nang in zatak in na awm ding hiam. A hi ke le hi le tung nawp sak na nam tampi te jui in ju hang te ju te ni shim in na dawn ding hiam. Hi bang hi ke’n, ci a na lawm te’n hong nget lai tak in nang in: Pha maw ke, ci lecin nang in tua khi shuang taw ki mawl pa a lawmpa nai pen na hi in ngai shun in. Nang na hai na in tua pa sang in a tawm zaw ke hi. Nang na jui lampi pha lo a tu in khawl in la tua na khawl ke le nang na kha in khat ve sa nu pi shung a a’tung ciang in tua lai tak in na ki shik kik sing a: Aw ka kha ka zang jo hi, ci ding lo na hi hiam. Nang na kha na gum hang in na gum jo nawn ke ding hi lo hiam.

            Aw u te nau te aw note na pum shung na kha awm lai in Topa Jeshu khut shung pia lo in awm ke un. Tua a hun hawi in note a-ding a awm lai tak in Topa Pashian Tapa Jeshu Kaji a khut shung na pia na ding hakat un.
__________________________

CI DAM NA LAMPI.
Kha Lui pan a ki be lap hi.
Hi hui shunga i mu na te nam li na in tui taw a’ki hel a khu a hu tawm khat a hi hi. Van kuang khat shunga tui i kawi le tua tui in tawm tawm in a’kang ding hi. A kang na thu ina ni sa tha hat na in tui a khu sak a a tung lam a paipi a me in a piang a tua me te laka  khat ve dai tui a hong piang a hi zong gua tui a hong piang a hi zong in nuai lam hong ju shuk hi. Hui laka tui taw ki’ hel a khu a hu awm ke le gan hing te pum pi a keu ding hi. Shing kung khempeu zong a shi ding hi. Tua ciang in hui laka a awm na te in zawzajen, naitawjen, kabon esit tui taw ki hel a khua a hu, hi nam li te a’hi hi. Tua te in a ki lawm ding a a ki hel lai tak in hui in a shiang tho a hong the te khempeu ci dam a thau ma that hat na taw a ki dim hi.
_______________________________

HUI NIN NA THU.
Hui in bang ci n nin na a’hi hiam ci na thu.
Ete in i nung ta na ding in hui guak i de na a’hi ke. Tua hui a shiang tho i de hi. Hi le tung pumpi mihing khempeu a shi sak the gu nam tampi a awm hang un mi tampi a shi sak the a gu ina hui shiang tho lo a hi hi. Ni dang kum tampi lai tak in Kalkate a hui nung lo na thawng a’ki ci kong khak neu ni awm na bek mi khum na thawng mihing 146 zan khat tawn tung akhum cik u hi. Jing sang khua vak ciang kong khak a hong u le mihing 23 bek lung am in a’pu shuak jo hi. A awm lai mi khempeu a shi khin hi. Tua mihing te a shi na thu ina bang hang hiam i ci le hui nin hang a hi hi. Hi mi vang shia bang in zan khat tawn tung a shi a tawm hang in mihing khempeu in hui thak dik kha kei le a nung ta tawn tung ina ci dam lo a tha kiam in  a awm ding hi.

            Ete in ni shim tawng tung a i nung ta na ding i nak hang in i nak khia hui te in i dik hui te taw tampi a ki lam dang hi. A shiang tho nuam te in a mai le a khut a shil tham lo in ni shim in a pum a ki shil hi. Tua thu gen te na bang in i dik hui te in zong a tawn tung in i pumpi shunga a shiang tho lo nin te a shil shiang a a la khia hi. A bang hang a hi bang a hi hiam i ci le tawm no kong lak ding hi.

            Ete i nak ciang in hui in ete dip shung a awm i tuap shunga a lut hi. Hui pai khia na hui lut na hawl hui tung na teng tul za tul tham lo hui hui a neu a ka in a awm hi. Tua hui hui a kianga shim jo lo ding shi hui tampi a awm hi.Tua hui hui le shi hui ki kal a awm pang puat dal in pa ma ma hi ciang in i shi in hui taw a ki mat dek tak hi. I pumpi khempeu a ki kawm i shin in te in tua pang puat a a la khia a i nak zawzajen hui te tua pang puat dal lak a a lut a hi ciang in i shi shiang tho lo i shi ui te a shiang tho a piang kik hi. I nak khia nate in a nuai nam thum te a la hi:
    
     1.    Kabon esit: Hui shiang tho shunga hi dat pawl te in tawm cik khat a awm hi. Ete i nak khia hui te laka tua sang in a za za khat a lam zaw hi. Hi na te in mi te in a mu the lo hang in me in me khu a shuak khia bang in i nak khia na a shuak khia hi. A ki khak sa in bang in a kui khak sa in de shung lum leng i kim khat a awm hui te in kabon esit taw a ki sim a awm a hi ciang in hui thak lut the ke le a sawt lo in shi na ding a awm hi. A hi hang in a de khat shunga kong khak tung le a nuai a hui hawi lo kim khat a pai khia a hu hawi te a lut hi.     

     2.    Tui taw ki tuak a khu a hu: Shuang lai pek tunga i nak khia hui i kawi leng tua i kawi na muna i kawt a hi ciang in, i nak khia te a hui awm tui a ki lang hi.

     3.    A nin a ui na te: I nak khia te shunga a awm tui te in a shiang tho ke hi. Tua tui te laka ning a ui aning tampi a awm hi. Tua a nin te in i pum shunga i la khia ke leng ci na a piang na thu a awm hi. I nin te in kabon esit taw a ki bang in ci na na hong pia the hi. Lawi, bong, kel,ui le a dang gan hing te in zong mihing bang ma in nak a tuak bang ma in ui a nin na ding a hi hi.


Be lap a awm lai ding hi.

*********************************************************************************

(Zomi eLibrary / Laibusaal in Zomi khempeuh in Zolai hanciamna te thei in, Lai i Thupitna, i tel semsem na-ding deihna tawh, hanciam in aki tei/type kik ahi hi.)

Zomi e-Library pan ngetna

Sum leh paai tawh nasepkhopna ding olno tak in HIH-LAI-MUN-PA'N kipiathei hi.

Hih atung a article hoihnasak na, hoihnasaklohna a hizong in na muhna te anuai a comment ah hehpihna tawh honggelhsak ve lawm. I LAIBUSAAL in article tuamtuam leh panpihna a tuamtuam te nangtungpan' hong lamenden hi.I nasepkhopna te HIH-LAI-MUN-PA'N ki-enthei hi.

  • Blogger Comments
  • Facebook Comments

0 comments:

Post a Comment

Item Reviewed: TEDIM KAM KI ZA NA LAI. MAT KHA 1920. (The Chin Hills News). Description: Rating: 5 Reviewed By: Cinpu Zomi
Scroll to Top